در حالی که غزه ویرانی گسترده‌ای را تحمل می‌کند و تهدید سکوت – حتی در بحبوحه آتش‌بس! – رو به افزایش است، افتتاحیه نمایشگاه «همه نگاه‌ها به فلسطین» در آتن در زمانی حیاتی در حال برگزاری است.  

این نمایشگاه که از ۱۱ دسامبر ۲۰۲۵ تا ۲۵ ژانویه ۲۰۲۶، در مرکز فرهنگی متا mέta در آتن برپا شده است؛ – و پس از اجرای آن در آتن، به مکان‌های اروپایی از جمله هلند و ایتالیا سفر خواهد کرد- نه تنها بر تاب‌آوری فرهنگ فلسطینی تحت محاصره تأکید می‌کند، بلکه عموم مردم را نیز به نگاه کردن، به خاطر سپردن و مقاومت در برابر ظلم مداوم اسرائیل علیه فلسطینیان فرا می‌خواند و به مقاومت هنر فلسطین در مواجهه با خشونت مداومی که فلسطین و مردم آن متحمل می‌شوند، و در عین حال، نقش ارزشمند هنر در حفظ هویت فرهنگی سرزمین فلسطین و مردم آن، در پاسخ به نسل‌کشی، می‌پردازد.

در این نمایشگاه آثار حدود ۲۰ هنرمند فلسطینی از غزه، کرانه باختری و دیاسپورا^۱ به نمایش درآمده که همگی بین دو انتفاضه متولد شده‌اند و هدف آنها، بیان تجربیات زیسته فقدان، بقا و مقاومت در طیف وسیعی از رسانه‌ها، از جمله نقاشی، مجسمه‌سازی، چیدمان، رسانه‌های دیجیتال و اجراست.

با ادامه نمایشگاه در ماه دسامبر و ژانویه، وبگاه خبری «نیو عرب» The New Arab با کیوریتورها و هنرمندان مصاحبه کرد تا درباره این پروژه اطلاعات بیشتری کسب کند.

الترا استامبولیس: قدرت «عضویت مجدد» و «تحریک قلبی مجدد»

الترا شروع می‌کند: «من بیش از همه، از انحراف معادل‌سازی کاذب الهام گرفتم تا روی این نمایشگاه کار کنم.»

او به The New Arab گفت: «تا چند سال پیش، نمی‌توانستید بدون دعوت از یک هنرمند اسرائیلی، نمایشگاه یا رویدادی با یک هنرمند فلسطینی برگزار کنید، گویی گالری یا موزه میز مذاکره بود. این جنبه خود را بر میز برنامه‌ریزی فرهنگی تحمیل کرده بود. از طرف دیگر، هنرمندانی از جاهای دیگر باید مورد پرسش قرار می‌گرفتند؛ کسانی که انتظار می‌رفت برای فلسطین بسیج شوند. میز باید واژگون می‌شد.»

او با تأمل در مورد انتخاب هنرمندان برای این نمایشگاه می‌گوید: «من این هنرمندان را انتخاب کردم تا به کسانی که مسیرهای کمتر مستقیم و پر پیچ و خم‌تری را با طیف گسترده‌ای از آثار، از هنر ویدیویی گرفته تا کمیک، طی کرده‌اند، نشان دهم. از همه مهمتر، می‌خواستم نشان دهم که چقدر خلاقیت و نوآوری در سحابی پیچیده فلسطین وجود دارد. من به سمت هنرمندانی جذب می‌شوم که کلیشه‌ها و انتظارات را به چالش می‌کشند – کسانی که، برای مثال، فراتر از قربانی بودن را کاوش می‌کنند.»

به طور خلاصه، برای الترا  Elettra، هدف اصلی از برگزاری این نمایشگاه «روشن کردن وجود هنر معاصر فلسطین» بود.

الترا همچنین در مورد نقش هنر در شرایط غیرقابل تصور تأمل می‌کند و می‌گوید: «من آموخته‌ام که می‌توان در هر شرایطی هنر خلق کرد. در واقع، این خود هنر است که به ما اجازه می‌دهد در بحران‌های غیرقابل تصور، مانند نسل‌کشی در غزه، انسان بمانیم.»

او با تکیه بر تاریخچه خانوادگی خود می‌افزاید: «من دختر و نوه افرادی هستم که تبعید، بازداشت و اردوگاه‌های کار اجباری را تجربه کرده‌اند. با این حال، هر بار باید «دوباره به یاد بیاوریم» که در نهایت، معنای لغوی کلمه «به یاد آوردن» است و باید اذعان کنم به اینکه مقابله با فاجعه همیشه غیرممکن است و «ما باید آن را هر بار به قلب‌هایمان برگردانیم.»

او همچنین با تاکید، نه تنها از درخواست برای ایجاد یک کشور فلسطینی، بلکه از «یک غرفه واقعی فلسطین در دوسالانه ونیز» صحبت می‌کند و می‌گوید: «این امر فوری است.»

محمود الحاج Mahmoud Alhaj: تبدیل ویرانی به شهادت

هنرمندان با نگاهی به آثار خود، به این موضوع می‌پردازند که شرکت در «همه نگاه‌ها به فلسطین» برایشان چه معنایی دارد.

برای محمود الحاج، هنرمند اهل غزه با مدرک لیسانس روزنامه‌نگاری که از سال ۲۰۱۷ به عنوان معلم هنر در جمعیت هلال احمر فلسطین مشغول به کار بوده است، این نمایشگاه هم نمایانگر ارتباط و هم نمایانگر دیده شدن است. او توضیح می‌دهد که این امر به صدای او، «ابتدا به عنوان یک انسان و سپس به عنوان یک هنرمند»، اجازه می‌دهد تا فراتر از محدوده‌های «یک جغرافیای کنترل‌شده» گسترش یابد.

در نهایت، برای محمود، ارائه هنر فلسطینی در پلتفرم‌های بین‌المللی «به همان اندازه که عملی برای روایت زندگی است، عملی برای مقاومت نیز هست.»

محمود علاوه بر این، تأکید می‌کند که کار خود را بخشی از یک تلاش جمعی گسترده‌تر می‌داند.

او شرکت در این نمایشگاه را «نوشتن فصل جدیدی از حافظه جمعی» توصیف می‌کند، جایی که تجربیات فردی از آوارگی، بقا و جستجوی معنا به یک زبان بصری مشترک تبدیل می‌شوند و به او این حس را می‌دهند که فلسطینی‌ها، علیرغم پراکندگی، همچنان «روایت‌هایی را که مدت‌ها سرکوب و تحریف شده بودند، می‌سازند – نه به عنوان قربانی، بلکه به عنوان افرادی که قادر به تولید دانش، زیبایی و بینش هستند».

او همچنین بر ابعاد شخصی و تاریخی هنر خود تأکید می‌کند و امیدوار است که آثارش «این حس عمیق را منتقل کند که یک فلسطینی فقط یک «تصویر» نیست، بلکه خودی با تاریخ، خانواده، زبان، خاطره و حق رویاپردازی است.»

علاوه بر این، محمود خاطرنشان می‌کند که می‌خواهد نسل‌های آینده «میراثی بصری و فکری» را به ارث ببرند که گواهی بر مقاومت فلسطینیان باشد، نه تنها از طریق زور، بلکه از طریق دانش و از طریق توانایی تبدیل ویرانی به مستندسازی، مثل بتن به شهادت و تصاویر دیجیتال به فضایی برای تغییر شکل وجود.»

با این اوصاف، در حالی که خاطره و مکان در فعالیت هنری محمود محوریت دارند، او بر ارتباط ظریف با مناظر ناپدید شده غزه تأمل می‌کند و توضیح می‌دهد که کار او در پی حفظ «خانه‌هایی است که ناپدید شده‌اند، درختانی که قطع شده‌اند، جاده‌هایی که تغییر کرده‌اند و محله‌هایی که پاک شده‌اند».

او توضیح می‌دهد که این جزئیات کوچک «جوهر هویت» هستند و از طریق هنرش تلاش می‌کند نشان دهد که حافظه نه تنها چیزی است که حفظ می‌شود، بلکه چیزی است که «علیرغم تلاش‌های مداوم برای پاک کردن» بازآفرینی می‌شود.

دعا قشطه Duaa Qishta: مستندسازی فراتر از رنج

برای دعا قشطه، هنرمند تجسمی اهل غزه که در پاریس زندگی می‌کند، شرکت در «همه نگاه‌ها به فلسطین» «یک عمل مقاومت» است.

دعا به نیو عرب می‌گوید: «این بدان معناست که صداهای ما، که در سراسر جهان پراکنده شده‌اند، هنوز هم حول یک زخم و یک امید گرد هم می‌آیند.»

او اضافه می‌کند که همکاری با هنرمندانی از مکان‌های مختلف، تنوع تجربیات فلسطینیان را برجسته می‌کند. «به اشتراک گذاشتن فضا با هنرمندانی از مکان‌های مختلف به من یادآوری می‌کند که فلسطین یک روایت واحد نیست، بلکه مجموعه‌ای از تجربیات زیسته است که هر کدام جنبه متفاوتی از تاب‌آوری را روشن می‌کنند.

«مشارکت من راهی برای دوختن رشته خودم به یک بافت بزرگ‌تر از بقای فرهنگی است و به جهانیان یادآوری می‌کند که علیرغم آوارگی، تکه‌تکه شدن و تلاش برای حذف، خلاقیت فلسطینیان همچنان نفس می‌کشد، پافشاری می‌کند و سخن می‌گوید.»

او همچنین تأکید می‌کند که اثرش به جای توضیحات آموزشی، توسط حقیقت عاطفی هدایت می‌شود و تأکید می‌کند که این اثر از «تجربه تبعید، سنگینی جان سالم به در بردن از سه جنگ و تعامل روزانه بین حافظه شخصی و واقعیت سیاسی» سرچشمه می‌گیرد.

دعا می‌افزاید که حتی بینندگانی که با تاریخ فلسطین ناآشنا هستند، می‌توانند ابتدا با «نبض انسانی پشت تصویر – آسیب‌پذیری، طنز و سرکشی آرام نهفته در اثر – ارتباط برقرار کنند.»

در نهایت، او به نیت عمیق‌تر پشت هنرش اشاره می‌کند: «می‌خواهم بینندگان احساس کنند که هنر فلسطینی نه تنها در مورد مستندسازی رنج، بلکه در مورد بازپس‌گیری انسانیت است و از طریق نمادگرایی، طنز و رئالیسم جادویی، آنها را به چشم‌انداز درونی معنای فلسطینی بودن امروز دعوت می‌کنم – جایی که حافظه هم بار و هم قطب‌نما است، جایی که مقاومت اغلب در سکوت اتفاق می‌افتد، جایی که خود وجود به یک اعلامیه تبدیل می‌شود، و جایی که تصور آینده با وجود سنگینی زمان حال، عملی شجاعانه است.»

دیگر هنرمندان حاضر در نمایشگاه، علاوه بر محمود و دعا، عبارتند از: محاسن الخطیب (به یادگار)، شادی الزقزوق، رعنا بشاره، دوریس حکیم، رائد عیسی، منذر جوابره، محمد جوها، منال محمید، محمد سبعانه، شدا صفدی، شریف سرحان، باسل زراع و هانی زورب.

توجه داشته باشید که این نمایشگاه با پادکستی شامل مصاحبه با هنرمندان شرکت‌کننده همراه خواهد بود و پس از اجرای آن در آتن از ۱۲ دسامبر ۲۰۲۵ تا ۲۵ ژانویه ۲۰۲۶، به مکان‌های اروپایی از جمله هلند و ایتالیا سفر خواهد کرد.

منبع: عرب نیو

1. جوامع دور از میهن ↩︎